تبلیغات
تاریخ ایران زمین - نگاه گذرا به نوروز از زمان هخامنشیان تا نادر شاه افشار
فرمان دادم بدنم را بدون تابوت و مومیایی به خاك بسپارند تا اجزای بدنم ذرات خاك ایران را تشكیل دهد(كوروش بزرگ)

نگاه گذرا به نوروز از زمان هخامنشیان تا نادر شاه افشار

پنجشنبه 1390/07/7 08:35

نویسنده : داریوش بزرگ هخامنشی
کوروش دوم بنیانگذار هخامنشیان، نوروز را در سال ۵۳۸ قبل از میلاد، جشن ملی اعلام کرد. وی در این روز برنامههایی برای ترفیع سربازان، پاکسازی مکانهای همگانی و خانههای شخصی و بخشش محکومان اجرا مینمود. این آیینها در زمان دیگر پادشاهان هخامنشی نیز برگزار میشده است. در زمان داریوش یکم، مراسم نوروز در تخت جمشید برگزار میشد. البته در سنگنوشتههای بهجا مانده از دوران هخامنشیان، بهطور مستقیم اشارهای به برگزاری نوروز نشده است. اما بررسیها بر روی این سنگنوشتهها نشان میدهد که مردم در دوران هخامنشیان با جشنهای نوروز آشنا بودهاند، و هخامنشیان نوروز را با شکوه و بزرگی جشن میگرفتهاند. شواهد نشان میدهد داریوش اول هخامنشی، به مناسبت نوروز در سال ۴۱۶ قبل از میلاد سکهای از جنس طلا ضرب نمود که در یک سوی آن سربازی در حال تیراندازی نشان داده شده است.
جمشید، پایه گذار نوروز

بیشتر نقل قولها به بنیان جشن سالیانه نوروز این است که جمشید پایه گذار این مراسم بوده است.
اول فروردین روزی است که جمشید پس از چند سده جنگ با دیوان زمین را از شر آنان پاک کرد و آن روز را عید شادی نهاد. این روز اعتدال بهاری است و طول روز و شب در ایران زمین به اندازه یکدیگر میشود. پس اعتدال و صلح در میان شب و روز برقرار است. سرما و گرما که مظهر بدی هستند در این روز راهی ندارند. این ها از نشانه های عدالت جمشیدی است.

نوروز آیینی ایرانی و یادگار قوم آریایی است که همزمان با آغاز و رسیدن زمین به نقطه اعتدال بهاری یعنی روز فروردین آغاز شده تا ششم این ماه یعنی روز تولد اشو زردشت پیامبر بزرگ ایرانیان ادامه دارد. این جشن از دیر باز تا کنون ادامه داشته است.

در میان روزهای سال نو چند روز بیشتر از سایر روزها اهمیت دارد، در این میان نخستین و ششمین روز از سال نو مهمترین ها هستند . نخستین روز فروردین ماه هر ساله علاوه بر این که زمین در گردش خود به دور خورشید از مدار اعتدال فروردین گذشته و برج حمل (فروردین) تحویل می شود روز خاص اهورمزدا خدای ایرانیان بوده است. براساس باور گذشتگان ما نخستین روز از فروردین روز بازگشت فروهر مردگان به زمین است.

ایرانیان کهن از بیست و پنجم سپندارمذ(اسفند) تا روز نخست فروردین آماده پذیرایی از این ارواح می شدند تا در نخستین روز سال جدید که طبیعت زندگی دوباره از سر می گیرد به زمین بیایند. در بسیاری از آثار گذشته نگاران، از جمله در تاریخ طبری، شاهنامه فردوسی و آثار بیرونی، نوروز به جمشید، شاه افسانه ای و در پاره ای دیگر به کیومرث نسبت داده شده و آن را به دلیل آغاز بهار، برابر شدن روز و شب و از سر گرفته شدن درخشش خورشید و اعتدال طبیعت، بهترین روز در سال دانسته اند.برخی مورخان مانند بناکتی و ابن بلخی این روز را روز به سلطنت رسیدن جمشید تاجگذاری او می دانند:« ( جمشید) در تحویل آفتاب به نقطه حمل دران سرای بر تخت نشست و آن روز نوروز نام نهادند.» تاریخ بناکتی ص ۲۹

فردوسی نیز براین باور است که در روز نخستین فروردین عدالت را در زمین گستراند و دست دیوان را از زمین کوتاه کرد و بر تخت نشست: جهان انجمن شد بر تخت او/ شگفتی فروماند از بخت او/ به جمشید بر گوهر افشاندند / مر آن روز را روز نو خواندند/ چنین جشن فرخ از آن روزگار / بمانده از آن خسروان یادگار/ ز رنج و زبدشان نبد آگهی/ میان بسته دیوان بسان رهی/ شاهنامه فردوسی

برخی این روز را روزی میدانند که جمشید جم از جنگ دیوان پیروز شد و در زمین صلح آغاز کرد. در حبیب السیر آمده است:« در روزی که خسرو کوالب مواکب خورشید در درجه اول از حمل که بیت الشرف اوست نزول نمود، جمشید به احضار اکابر اشراف فرمان داد.» حبیب السیر ص ج ۱ ص ۱۷۸ میترائیسم ها نیز به دلیل همزمانی آیین داد در روز نخست فررودین و روزی که خورشید در اعتدال است آن روز را جشن می گرفتند.

هرچند در مورد سابقه نوروز و این که در گذشته چگونه این عید را میگرفتند، قول و نظرهای فراوانی وجود دارد و اتفاق نظری نیست. اما این نکته قابل تامل است که بیشتر نقل قولها به بنیان این جشن سالیانه را جمشید پایه گذاشته است.

ثعالبی در(تاریخ غرر الاخبار ملوک الفرس و سیرهم) آورده است:«سپس فرمان داد ارابه از عاج و چوب ساج بسازند و گستردنی دیبا بر آن بیافکنند. برآن سوار شد و به اهریمنان فرمان داد که آن را به دوش کشند و میان آسمان و زمین برند. تا او را از دماوند در هوا یکروزه به بابل رسانند. این به روز اورمزد بود از فروردین ماه که نخستین روز بهار است و نخستین روز سال که زمانه جوان شود و زمین پس از آن که فرو مرده بود جان گیرد. مردم گفتند این روزی نو، و عیدی سعید ونیرومندیی چشمگیر و پادشاهیی شگرف است. این روز را عید بزرگ شمردند و نوروز نام نهادند.»

اما بسیاری از مورخان چون طبری و مسعودی در کتاب های خود آورده اند که این روزی بود که جم گردونه ای ساخت و بر فراز ایران گذر کرد و به همین علت آن را روز نو نامیدند:« پس (جمشید) دستور داد گردونه ای از آبگینه بسازند و بر دوش شیاطین نهاد و بران نشست و در هوا از شهر خود به بابل رفت. و آن روز هرمزد ( روز اول) روز از فروردین ماه بود. مردم از این شگفتی آن روز را نوروز نام نهادند و جمشید دستور داد ه آن روز تا پنج روز بعد آن را عید گیرند.» طبری ج ۱ ص ۱۰۹

ابوریحان بیرونی که در قرن سوم مطالعات زیادی در آیین ها و سنت های ایرانی و هندی داشته نظر دیگری دارد:« .... این روز نخستین روزی بود که جمشید مروارید از دریا بیرون آورد، پیش از او کسی مروارید نمی شناخت و این روز به دخول آفتاب در برج حمل نزدیک بود و مردم آن را عید می گرفتند و شادمانی کردند...» ترجمه آثار الباقیه ص ۵۶۳ این جشن بعد از دو نیمه شدن جمشید به دست ضحاک ماردوش به فراموشی سپرده شد. اما با روی کار آمدن آفریدون بنیانگذار کیانیان نوروز را به شیوه جمشید جشن گرفتند. براثر تلاش کیانیان نوروز ریشه گرفت و به همین دلیل به آن نوروز کیانی می گوید.

کنون شاه در جام گیتی نمای / به پیش جهان آفرین شد به پای/ چه مایه خروشید و کرد آفرین/ به جشن کیان هرمزد فروردین / شاهنامه فردوسی

● آیین های نوروزی

در زمان جمشید جشن نوروز با چیدن هفت نماد بهاری میدان بزرگ میانه شهر برگزار می شد. یازده روز اول فروردین در دوران هخامنشیان، (فرورتیشن Farvartishn) ویژه انجام مراسم نوروز بود.

شاهنشاه در نخستین روز سال نو روحانیون، بزرگان، مقامات دولتی و فرماندهان ارشد نظامی، دانشمندان و نمایندگان سرزمین های دیگر را می پذیرفت و ضمن سپاسگزاری از عنایات خداوند، گزارش کارهای سال کهنه و برنامه های دولت برای سال نو و نظر خویش را بیان می کرد که نصب العین قرار گیرد. این آیین هر سال با جزیی تفاوت رعایت می شود.

رئیس کشور سپس پیشکش ها را دریافت می کرد که نمونه آن در کنده کاری های تخت جمشید دیده می شود. آنگاه مراسم سان و رژه برگزار می شد و افسرانی که قهرمان دفاع از وطن شده بودند، ترفیع و پاداش می گرفتند و مقامات تازه و قضات نو معرفی می شدند.

در روز نوروز، مردم نخست به دیدن سالخوردگان خانواده، بیماران و ازکارافتادگان و قبور نیاکان و بزرگان می رفتند و ادای احترام می کردند. (احترام و رعایت احوال سالخوردگان و نسل بازنشسته، در میان ایرانیان همواره نهایت اهمیت را داشته است). سپس عیددیدنی آغاز می شد.پیش از دید و بازدیدها، در لحظه تحویل سال هر فرد از خدا می خواست که در سال نو روان او را پاک و آرام نگه دارد.

ادامه برگزاری آیین های از زمان جمشید تا دوران داریوش مشخص نیست. سلام نوروزی یکی از مهمترین مراسم روز اول سال بود در این روز پادشاه پس از انجام مراسم تحویل سال بزرگان را به حضور می پذیرفت. این رسم گرچه از دوران جمشید به جای مانده بود اما در دوران پادشاهی داریوش که در گسترش آیین های نوروزی تلاش زیادی کرد به اوج خود رسید. مهمترین سندی که در انجام این مراسم وجود دارد در دیوار پلکان شرقی تخت جمشید تصویر شده است که شاه بارعام داده است.

در مراسم نوروز پیش از میلاد (هفت سال پس از آغاز فرمانروایی اش) تصمیم خود را در زمینه ایجاد سنگ نبشته بیستون _ حاوی آرزوها، اندرزها و شرح قلمرو ایران _ اعلام کرد. بزرگترین آرزوی داریوش که در این کتیبه آمده است، این است که خداوند ایران را از آفت دروغ و خشکسالی مصون بدارد.پس از تکمیل تخت جمشید در پارس و گشایش آن، آیین های رسمی نوروز، باشکوه بی مانندی در آنجا برگزار می شد. مراسم نخستین نوروز در تخت جمشید دو هفته طول می کشید. مردم عادی در تالار صد ستون و سران ایالات و مقامات تراز اول در تالارهای دیگر این کاخ حضور می یافتند.

این مراسم در دوران پس از هخامنشیان بخصوص در دوران ساسانیان به شیوه گذشته برگزار می شد. اطلاعات زیادی از دوران اشکانیان وجود ندارد. اما در دوران ساسانیان آیین نوروز جمشیدی به شیوه جمشید با در نظر گرفتن برخی تغییرات زمانی برگزار می شد.

از چند روز پیش از آغاز سال نو شاه اعلام می کرد برای دادخواهی جلوس می کند. هرکسی دادی داشت در این روز اعلام می کرد و به آن رسیدگی می شد:«آیین ساسانیان درین ایام چنین بود که پادشاه بروز نوروز شروع می کرد و اعلام می نمود که برایشان جلوس کرده که به ایشان نیکی کند. » آثار الباقیه ص ۲۸۵

با حمله مسلمانان به ایران مردم این دیار با تطبیق برخی از آیین های ایرانی با اعیاد اسلامی نوروز را حفظ کردند.شاه عباس صفوی آئین نوروز را در عمارت «نقش جهان» برگزار کرد و در نطق خود به این مناسبت اعلام داشت که اصفهان پایتخت همیشگی ایران خواهد بود و تصمیم دارد آن را به صورت زیباترین و امن ترین شهر جهان درآورد و به نمایندگان کشورهای خارجی که به شرکت در مراسم دعوت شده بودند اجازه داد که برای کشور خود در اصفهان سفارتخانه بسازند.

نادر شاه به نوروز و آئین های آن علاقه مندی فراوان داشت. وی سکه خود موسوم به سکه نادری را در مراسم سلام نوروز رایج ساخت و قطعاتی از آن را به رسم عیدی به منشی ها و افسران خود داد که در یک طرف سکه نقش شده بود: «الخیر فی ما وقع» و در طرف دیگر سکه این عبارت دیده می شد: «نادر ایران زمین». این عبارت نشان می دهد که نادر خواهان احیای امپراتوری
ایران در چارچوب مرز های عهد ساسانیان، اشکانیان و هخامنشیان بوده است



دیدگاه ها : نظرات
آخرین ویرایش: - -